آنکه با دانشمندان بنشيند، با من نشسته و هرکس با من بنشيند، گويي با پروردگارم نشسته است [پيامبر خدا صلي الله عليه و آله]

فردوسي است كه نشان از نوع فرهنگ و رويكرد جامه آنروز به مسئله زنان دارد. در این یادداشت به معرفی پوراندخت دختر خسرو پرويز می پردازیم که در سال هاي آخر سلسله ساساني حكمراني كرد.

چون شيرويه همه‌ي برادرانش را كشته بود و هيچ فرزندي از خسروپرويز نمانده بود تا به پادشاهي برسد و تنها دو دختر وي پوراندخت و آزرميدخت باقي مانده بودند، پوراندخت را به پادشاهي برگزيدند و سكه به نام وي ضرب كردند. در كتاب ايران در آستانة يورش تا زیان، آمده كه پس از مرگ اردشير سوم پيشينيان خسروپرويز باقي نمانده بودند پس سپاه تيسفون (پايتخت ساساني) وي را به شاهي برگزيد. انگيزه‌ي پادشاهي پوراندخت نبودن مرداني براي پادشاهي نبوده بلكه برگزيده شدن وي را به اين جايگاه از بنياد تمدن و فرهنگ درخشان و گستره‌ي ايران زمين دانسته كه در آن بانوان فرهيخته به پايگاه‌هاي بلند می‌رسیده‌اند.

حكيم ابولقاسم فردوسي طوسي از بزرگترين و برجسته ترين شعراي جهان شمرده ميشود. كتاب وي (شاهنامه) درياي حكمت،معرفت،اخلاق و درس زندگيست. شعر از عناصري است كه به وسيله آن مي توان به فرهنگ مردم زمان آن پي برد.

صحبت اصلي ما در باره جايگاه و مقام زن در شاهنامه

پوراندخت:

پوراندخت كه با نام‌هاي ابوران، بوران، پوران و توران دخت نيز از او ياد شده است، سی امين شاه و به گفته خوارزمي بيست و پنجمين پادشاه ساساني در سال 630 ميلادي و دختر خسروپرويز است.(واژه «بور» به معناي سرخ و گلگون)

پوراندخت پس از كودتاي شهربراز( به تعبیر مورخان و گراز به تعبیر شاهنامه و شهريار به قلم طبري)، بر تخت شاهان ساساني تكيه زد.

برخي منابع از جمله فرهنگ جامع شاهنامه نوشته‌ي زنجاني، پادشاهي وي را پس از اردشير سوم گزارش نموده ولي منصوررستگار فسایی در فرهنگ نام هاي شاهنامه به تخت نشستن وي را پس از كشته شدن فرایين آورده است.

چون شيرويه همه‌ي برادرانش را كشته بود و هيچ فرزندي از خسروپرويز نمانده بود تا به پادشاهي برسد و تنها دو دختر وي پوراندخت و آزرميدخت باقي مانده بودند، پوراندخت را به پادشاهي برگزيدند و سكه به نام وي ضرب كردند. در كتاب ايران در آستانة يورش تا زیان، آمده كه پس از مرگ اردشير سوم پيشينيان خسروپرويز باقي نمانده بودند پس سپاه تيسفون (پايتخت ساساني) وي را به شاهي برگزيد. انگيزه‌ي پادشاهي پوراندخت نبودن مرداني براي پادشاهي نبوده بلكه برگزيده شدن وي را به اين جايگاه از بنياد تمدن و فرهنگ درخشان و گستره‌ي ايران زمين دانسته كه در آن بانوان فرهيخته به پايگاه‌هاي بلند می‌رسیده‌اند.

خوارزمي در كتاب مفاتيح وي را با لقب سعيده مي‌شناساند و در بيشتر منابع وي را دادگستر خوانده‌اند. بلعمي در تاريخ خود آورده پوراندخت چنان داد بگسترانيد كه هيچ‌گاه در روزگاران گذشته مانندي براي آن ديده نشده‌بود. در لغت‌نامه دهخدا نيز كه به روايت از نسخه خطي بلعمي، درباره‌ي عدل و انصاف وي بسيار سخن‌ها گفته شده است به گونه‌اي كه خود وي گفته بود: «به عنايت حق سبحانه و تعالي من چنان اميددارم كه شما عدل و عطا از من ببينيد چنانكه از هيچكس نديده باشيد.»

گفته شده كه وزير او پوس فرخ خراساني بوده است.

پوراندخت در سال 631 پس از زايش مسيح بر تخت نشست. به گفته‌ي حمزه اصفهاني، پوراندخت پيراهني زيبا و نگره‌دار و سبزرنگ بر تن، شلواري به رنگ آبي آسماني بر پاي و تاجي از نگين‌هاي آبي رنگ بر سر مي‌گذاشت و بر تخت پادشاهان ساساني تكيه مي‌زد. وي در نامه و سخنراني آغازين خود همگان را به دادگستري و فرمانبرداري خواند و گفت: «پادشاهي وابسته به زن يا مرد نيست بلكه به دادگري بسته است.» وي مانده‌ي خراج مردم را بخشيد و از آن گذشت و عاملان كودتاهاي پي در پي در دربار و قاتلان شاهان به ويژه قاتل اردشير سوم به نام پيروز خسرو را به کیفر رساند و سكه نو با نگاري نو ضرب كرد و فرمان داد با كشاورزان به نيكي رفتار شود و همه‌ي پلها را در گستره‌ي شاهنشاهي بازسازي كنند. در بیشتر منابع آمده كه پوراندخت چليپاي عيسي مسيح را كه خسروپرويز آن را از گنگ دژ (بيت المقدس) به غنيمت آورده و با اين كار باعث بروز جنگ هاي خونين ميان ايران و روم شده بود به هراكليوس امپراتور روم خاوري بازگرداند و با اين كار به جنگ‌هاي بيست و شش ساله ايران و روم (630-604) پايان داد و پس از آن صلحي پايدار ميان ایران و روم بسته شد.

پوراندخت در هنگامه‌ي پادشاهی خود بناي آتشكده  و بناهايي در قهستان يزد ساخت كه امروزه به توران پشت ناميده مي‌شود.

گويند شهربراز همسر پوراندخت بوده و به وسيله‌ي وي كشته شده‌است. درباره‌ي دوره پادشاهي او گزارش‌هاي گوناگوني وجود دارد مدت پادشاهي وي را يك سال و چهار ماه آورده‌اند كه با مرگ پوراندخت در پاييز سال 631 پس از زايش مسيح به پايان رسيده‌است.

 فردوسي در شاهنامه مدت پادشاهي وي را شش ماه گزارش كرده و سبب درگذشت وي را بيماري دانسته است. همچنانكه مجمل التواريخ مدت پادشاهي وي را يك سال و چند روز گزارش كرده است.

از آرامگاه اين شاهنشاه زن ساساني گزارشي در دست نيست.

در زمان پادشاهي پوراندخت پيامبر اكرم(ص) درگذشته بود و زمامداري امور مسلمانان را ابوبكر خليفه اول عهده‌دار بود و پس از سه ماه از گذشت زمامداری وي، خلافت به عمر رسيد.(بلعمي، دوقرن سكوت: زرين‌كوب)

فردوسي در شاهنامه مي‌گويد:

يكي دختري بود  پوران  به نام           چو زن شاه شد كارها گشت خام

كه از تخت ساسان همان مانده بود       بسي دفتر خسروان خوانده بود

بر آن تخت   شاهيش  بنشاندند             بزرگان   برو   گوهر   افشاندند

چنين گفت پس دخت پوران كه من            نخواهم     پراكندن   انجمن

كسي را كه درويش باشد ز گنج           توانگر       كنم تا   نماند   برنج

قلعه توران پشت بر روی صفه‌ای در دامنه‌ کوه روبه سوی دشت با وسعت زیاد کفه طاقستان را تحت تسلط خود دارد و کیفیتی اساطیری را به ذهن متبادر می‌سازد. این ویژگی باعث شده که بتواند خطر هجوم غارتگران و متجاوزان را که بیشتر از سمت کفه و منطقه فارس، روستا را تهدید می‌کرده خنثی و بدین وسیله دوری فاصله از مرکز و شهرهای بزرگ را جبران کند.

این قلعه از نظر کاربرد سنگ در بنای آن منحصر به فرد است. در این قلعه تعداد زیادی حجره وجود دارد و هر خانواده روستا حجره‌ای در اختیار داشته‌اند و مواد غذایی مانند حبوبات، خشکبار، آرد و... را به گونه‌ای طبقه‌بندی شده، در محل‌های مخصوصی که به این منظور در حجره‌ها در نظ گرفته شده‌اند انبار می‌کردند و از این رو یک قلعه حفاظتی- زیستی بشمار می‌آمده است. ویژگی دیگر این قلعه در سنگی قلعه که در اندازه 7/1×1 متر از نوع سنگ‌های رسوبی همان تپه است می‌باشد. این در تا چندی پیش به زیبایی بر لولای یک تک سنگی خود می‌چرخید و باعث حفاظت قلعه از ورود بیگانگان می‌شد، متاسفانه این در زیبا و خاص که به جرات می‌توان ادعا کرد در نوع خود بی‌نظیر می‌باشد به دلیل عدم شناخت و بی‌توجهی مسئولان و عدم محافظت از آن شکسته شده است

با سلام و عرض ادب و با یاد و نام پروردگار

هدف از ایجاد این وبلاگ  آشنایی هر  چه بیشتر  هموطنان    گرامی و توران پشتی های عزیز  در سراسر کشور با روستای  تاریخی  و کهن  توران  پشت  می باشد  که انصافا  نگینی  گمنام   د ر دل کویر می باشد .   "توران پشت" روستائی  است در فاصله ۱۰۰ کیلومتری شهر یزد تکیه کرده بر  کوههای  زاگرس  مرکز ی با  آب   و هوای  مطلوب ومردمانی  خونگرم   و مهمان دوست تاریخ  بنای  روستا  مشخص نیست. و در تاریخ آمده است که این  روستا د ر ابتدا "قهستان"  یا   همان  کوهستان  نام  داشته است.  در زمان سا سا نیان  به فرمان  توراندخت سا سانی دژی در  این  روستا  بنا  می شود و توران دخت این مکان را پایتخت خود قرار می دهد از آن پس این مکان توران دخت نام   می گیرد .و در  سالهای  اخیر  به علت  قرا ر داشتن روستا در ناحیه پشت کوه یزد نام آن به توران پشت تغییر می نماید. مر

به گزارش روابط عمومی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان یزد: روستای تاریخی توران پشت در فاصله 60 کیلومتری جنوب شرق تقت قرار دارد و قدمت این روستا را به توران دخت ساسانی نسبت داده اند.

رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان یزد  در خصوص این روستای تاریخی گفت: شیخ جنید، پیرمراد، بقعه سید گل سرخ، قدمگاه منسوب به علی بن موسی الرضا(ع)، چهل دختران، آسیاب آبی و قلعه بزرگ از جمله آثار و اماکن تاریخی روستای هدف گردشگری توران پشت است.
مهندس سیفی در ادامه گفت: چشمه آب گاز دار، قبرستان چند هزار ساله با سنگ نبشته های قدیمی، قلعه جن، خانه میراب و غارهای تاریخی روستا از دیگر آثاری است که همواره مورد توجه گردشگران به ویژه گردشگران خارجی است.
وی با بیان اینکه چهار بنای تاریخی شیخ جنید، چهل دختران، بقعه سید گل سرخ و پیرمراد دارای گنبدهای منحصر به فرد هستند تصریح نمود: فرم مخروطی و هشت ضلعی گنبد شیخ جنید شبیه به گنبد سنگی ابرکوه است.
وی اظهار داشت:  گنبد و محراب شیخ جنید توران پشت مزین به آیاتی از قرآن مجید با رنگ آبی لاجوردی است و قبرستان این روستای تاریخی که در ارتفاع بلندتری از سطح روستا قرار گرفته است ، دارای دو قسمت قدیم( قبرهای قرن 5و6ه.ق) و قسمت جدید است.
مهندس سیفی با اشاره به اینکه جاذبه های تاریخی و گردشگری این روستا در بین گردشگران کمتر شناخته شده است افزود: ایجاد و نهادینه نمودن فرهنگ سفرهای گروهی به این روستای تاریخی موجب ارتقاء آگاهی افراد نسبت به این یادگارهای ارزشمند می شود.

تُورَپشتی فضل اللّه بن حسن (حسین )، ملقب به شهاب الدین و مکنّا به ابوعبداللّه ، محدّث و فقیه حنفی در قرن هفتم . از سال تولد و جزئیات زندگی او اطلاعی در دست نیست . به گفتة سُبکی (ج 8، ص 349) حملة مغولان ] و از بین رفتن منابع [ ، مانع شناخت وی شده است . شاید بدین جهت که سبکی شرح حال تورپشتی را در کتاب خود گنجانیده ، غَزّی او را با عنوان فقیه شافعی آورده است (ج 2، ص 19). وی به توران پشتی نیز مشهور است . توران پُشت یا تورون پشت ، روستایی در بخش نیّر یزد بوده است (رزم آرا، ج 10، ص 52؛ برای تفصیل بیشتر رجوع کنید بهجنید شیرازی ، ص 190ـ 191، حاشیة قزوینی ، ش 5). تورپشتی ابتدا در شیراز ساکن بود تا اینکه در 656 به درخواست قُتلغ ترکان خاتون برای تدریس در مدرسة ترکانی ، از شیراز به کرمان رفت و در آنجا ساکن شد و تا آخر عمر همانجا ماند (خوافی ، ج 2، ص 326؛ نیز برای آگاهی بیشتر از ضبط نسبت وی رجوع کنید به جنید شیرازی ، همانجا).

تورپشتی سه پسر داشت (خوافی ، ج 2، ص 330) و به نقل جنید شیرازی (همانجا) اولاد و احفاد وی همه از علما و فضلا بودند. او شاگردان بسیاری نیز تربیت کرد (برای نمونه رجوع کنید به جنید شیرازی ، ص 190، 325ـ 328). وی صحیح بخاری را با واسطه روایت کرده است (سبکی ، همانجا). آثاری که به عربی و

فارسی از او به جا مانده عبارت اند از: المیسر در حدیث که شرح مصابیح السُّنّة از بَغَوی فرّاء * ، محدّث و فقیه قرن پنجم و اوایل قرن ششم ، است . سبکی (ج 8، ص 350ـ 352) بخشهایی از المیسر را نقل کرده است . تورپشتی این کتاب را در 660 به پایان رسانده است (بهادر، ج 1، ص 486؛ قس بروکلمان ، > ذیل < ، ج 1، ص 620، که سال تألیف این کتاب را 712 ذکر کرده است که احتمالاً سال کتابت نسخه ای از آن است )؛ از المیسر دو نسخه در کتابخانة آصفیه و رامپور موجود است (بروکلمان ، همانجا؛ حاجی خلیفه ، ج 2، ستون 1698). مطلبُالنّاسک فی علم المَناسک در حدیث در چهل باب ؛ تُحفة السالکین در تصوف به فارسی ، شامل سه فصل اعتقادات ، معاملات و اخلاق ؛ تُحفه المُرشدین که تلخیص تحفة السالکین است ؛ المَناسک ؛ المُعتمد فی المعتقد (حاجی خلیفه ، ج 1، ستون 366، 373ـ374، ج 2، ستون 1719، 1733، 1831).

با توجه به اینکه تورپشتی کتاب المیسر را در 660 به پایان رسانده است ، تاریخی که حاجی خلیفه (ج 1، ستون 373ـ374) برای وفات او ذکر کرده ، یعنی 658، درست به نظر نمی رسد، و سال وفات او 661 بوده است (خوافی ، ج 2، ص 330؛ جنید شیرازی ، ص 190، حاشیة قزوینی ، ش 5؛ بغدادی ، ج 1، ستون 821؛ غزی ، همانجا).

منابع : اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج 1، در حاجی خلیفه ، ج 5؛ میرعثمان علی خان بهادر، فهرست مشروح بعض کتب نفیسه قلمیة مخزونة کتب خانة آصفیة سرکار عالی ، حیدرآباد دکن 1357؛ جنیدبن محمود جنیدشیرازی ، شدّالازارفی حطّالاوزارعن زوّارالمزار ، چاپ محمدقزوینی و عباس اقبال ، تهران 1328ش ، چاپ مجدد تهران 1366ش ؛ حاجی خلیفه ؛ احمدبن محمدخوافی ، مجمل فصیحی ، چاپ محمود فرح ، مشهد 1339ـ1341ش ؛ رزم آرا؛ عبدالوهاب بن علی سبکی ، طبقات الشافعیة الکبری ، چاپ محمودمحمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره 1964ـ1976؛ محمدبن عبدالرحمان غزی ، دیوان الاسلام ، چاپ کسروی حسن ، بیروت 1411/1990؛

Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949,.

آرامگاه علامه تور پشتي :

"گفته ميشود كه اينجا مقبرة عالم و دانشمندي معروف بنام (علامه تورپشتي) بوده ولي قبر نا مكشوف است . اين نقطه در قرية جنگلك بندر داخل درة مرغاب (قسمت منتها اليه دره راغ) قرار دارد

تلويحاء در باره ( تور پشتي – طور پشتك ) بايد گفت كه واژه مشتق شده از كلمات ( طور – كوه طور – طور شي بل ) نام منطقه اي در بند ر و ( پشت توت ) يا ( قرية توتك ) ميباشد كه صفت نسبتي است . "

این مطلب را بنده از وبلاگ آزاده گان نوشته یک دوست افغانی آورده ام او در وبلاگ خود اشاره کرده که مدفن

علامه تورپشتی در ولایت فاریاب افغانستان می باشد که روزگاری از سرزمین خراسان بوده است.اما

او نتوانسته زادگاه علامه شهاب الدین تورپشتی (که همان توران پشت خودمان است )را تشخیص

دهد.البته بنده با پست الکترونیک او را در جریان قرار دادم و وبلاگ او را در پیوندهای وبلاگ توران پشت قرار دادم .

روستاي توران پشت داراي آثار گرانبهاي تاريخي بسياري مي باشد كه از آن جمله مي توان به قلعه توران دخت ساساني،مقبره و گنبد شيخ جنيد، گنبد چهل دختران، گنبد پير مراد "دانيال حكيم" ، گنبد سيد گل سرخ، مسجد توران پشت، قدمگاه علي بن موسي الرضا (ع)، قبرستان باستاني، تخت رستم،غارهاي گارو و غوري و دهها اثر ديگر اشاره كرد. مر

شايد بسياري از ساكنين و فرزندان روستاي تورا ن پشت نيز تا كنون ندانند كه اين روستاي زيبا در ارتفاع حدود ۲۴۰۰ متر از سطح دريا قرار دارد و ميتوان اين روستا را از اين نظر با روستاهائي مانند يوش در استان مازندران كه در فلات البرز مركزي قرار داردمقایسه کرد.این ارتفاع بالا تاثیر زیادی در اعتدال هوای این روستای کویری داشته است. 

این مقبره برجي 8 ضلعي كه بين اهالي به مقبره شيخ جنيد معروف است در روستاي توران پشت در قبرستان بزرگي، كه در بالاي تپه اي قرار گرفته، بنا شده است اين روستااز شهر يزد 72 كيلومتر فاصله دارد در تواريخ يزد نامگذاري اين آبادي به توران دخت ساساني نسبت داده شده است. مؤلف «جامع مفيد» در همين زمينه ذيل عبارت «سلطنت توران دخت» گويد كه او عاملي بر يزد فرستاد و ديهي در قهستان بنام «توران گرد» بنياد نهاد كه اكنون به «توران پشت» مشهور است. در همان قبرستان علاوه از اين گنبد سه گنبد ديگر بنام هاي سيد گل سرخ ، پيرمراد و چهل دختران بنا گرديده است گنبدهاي چهل دختران و سيد گل سرخ بنائي هشت ضلعي و گنبد پيرمراد شش ضلعي است. هر سه گنبد از سنگ ساخته شده است. از تاريخ دقيق ساختمان اين سه بنا اطلاعي نداريم ولي از مقايسه آنها با گنبدهاي شيخ جنيد و ساير آثار مشابه دوره سلجوقي احتمال مي رود كه اين در قرن ششم ويا اوايل قرن هفتم هجري ساخته شده باشد. تنها گنبدي كه تاريخ ساختمان آن براي ما روشن است مقبره شيخ جنيد مي باشد. اين گنبد در سال (543 ه.ش) بنا گرديده است